محمد بن اسحاق بن ندیم مشهور به ابن ندیم درگذشته به سال ۳۸۵ ه‍ ق از کتابشناسان و دانشوران شیعه و مصنف کتاب الفهرست است. کتاب‌های فهرست الکتب و کتاب التشبیهات از آثار اوست اما شهرت او بیشتر به خاطر کتاب الفهرست اوست. (برگرفته از ویکیپدیا)

ابن ندیم در کتاب الفهرست می‌نویسد:

«فأما الفهلویة، فمنسوب إلی فهله؛ اسم یقع علی خمسة بلدان و هی أصفهان و الری و همدان و ماه نهاوند و أذربیجان. و أما الدریة، فلغة مدن المدائن و بها کان یتکلم من بباب الملک و هی منسوب إلی حاضرة الباب و الغالب علیها من لغة أهل خراسان و المشرق و اللغة أهل البلخ. و أما الفارسیة، فتکلم بها الموابد و العلماء و أشباههم و هی لغة أهل الفارس. و أما الخوزیة، فبها کان یتکلم الملوک و الأشراف فی الخلوة و مواضع اللعب و اللذة و مع الحاشیة. و أما السریانیة، فکان یتکلم بها أهل السواد و المکاتبة فی نوع من اللغة بالسریانی.»

«و اما فهلوی (پهلوی) منسوب است به فهله (پهله) و آن نام نهاده شده بر پنج بلد اصفهان، ری، همدان، ماه نهاوند و آذربیجان. و دری لغت شهر مداین است و درباریان پادشاه بدان سخن می‌گویند و منسوب است به مردم دربار و لغت اهل خراسان و مشرق و لغت مردم بلخ بر آن غالب است. اما فارسی کلامی است که موبدان و علما و مانند ایشان بدان سخن می‌گویند و آن زبان مردم اهل فارس باشد. اما زبان خوزی زبانی است که ملوک و اشراف در خلوت و مواضع لعب و لذت با ندیمان و حاشیت خویش گفتگو کنند. و اما سریانی آن است که مردم سواد بدان سخن می‌گویند و بدان مکاتبه می‌کنند.»

در این نوشته ابن ندیم زبان مردم بلاد «اصفهان»، «ری»، «همدان»، «ماه نهاوند» و «آذربایجان» را به‌صراحت «پهلوی» خوانده است. در متن دیگری از علی بن حسین مسعودی تاریخ‌نویس و جهان‌گرد بغدادی سده‌ی چهارم ه‍ ق در کتاب التنبیه و الاشراف می‌نویسد:

«فالفرس امة حد بلادها الجبال و من الماهات و غیرها و أذربیجان إلی ما یلی بلاد أرمینیة و أران و البیلقان إلی دربند و هو الباب و الأبواب و الری و طبرستن و المسقط و الشابران و جرجان و أبرشهر، و هی نیسابور، و هراة و مرو غیر ذلک من بلاد خراسان و سجستان و کرمان و فارس و أهواز، و ما اتصل بذلک من أرض الأعاجم فی هذا الوقت و کل هذه البلاد کانت مملکة واحدة ملکها ملک واحد و لسانها واحد، إلا أنهم کانوا یتباینون فی شیء یسیر من اللغات و ذلک أن اللغة إنما تکون واحدة بأن تکون حروفها اللتی تکتب واحدة و تألیف حروفها تألیف واحد، و إن اختلفت بعد ذلک فی سائر الأشیاء الأخر کالفهلویة و الدریة و الآذریة و غیرها من لغات الفرس.»

«پارسیان [قومی بودند که] قلمروشان دیار جبال بود از ماهات (مادات) و غیره و آذربیجان تا مجاور ارمنیه و اران و بیلقان تا دربند که باب و ابواب است و ری و طبرستان و مسقط و شابران و گرگان و ابرشهر که نیشابور است و هرات و مرو و دیگر ولایت‌های خراسان و سیستان و کرمان و فارس و اهواز با دیگر سرزمین عجمان که در وقت حاضر به این ولایت‌ها پیوسته‌اند. همه‌ی این ولایت‌ها یک مملکت بود، پادشاهش یکی بود و زبانش یکی، فقط در بعض کلمات تفاوت داشتند، زیرا وقتی حروفی که زبان را بدان می‌نویسند یکی باشد، زبان یکی است و گرچه در چیزهای دیگر تفاوت داشته باشد، چون دری و پهلوی و آذری و دیگر زبان‌های پارسی.»

و این مطلب خود صحه‌ای است بر مطلبی که از ابن ندیم نقل کرده‌ایم.